NEFİS VE NEFSİN ÇEŞİTLERİ NEDİR?

NEFİS VE NEFSİN ÇEŞİTLERİ NEDİR?

Nefis:tasavvufta ve İslam felsefesi terminolojisinde sıkça karşılaşılan, insanın iç dünyasını, öz benliğini ve ruhsal yapısını ifade eden içsel bir güç olarak tanımlanabilir. Hem dinî hem felsefi hem de psikolojik açıdan ele alınan nefis kavramı kelime anlamı itibarıyla “can, öz benlik, ruh, arzu, istek” gibi anlamlara gelirken, tasavvufta daha derin ve katmanlı bir anlam kazanır. 

Nefis, insanın hem olumlu hem de olumsuz eğilimlerinin kaynağı olarak görülür; hem ruhsal yükselişin önündeki en büyük engel hem de doğru terbiye edildiğinde kemale (olgunluğa) erişmenin bir aracı olabilir.

“Şimdi gelelim nefsin boyutlarına:

Nefis, genellikle insanın bedensel arzularını, şehvetini, öfkesini, hırsını ve benmerkezciliğini temsil eden yönüyle öne çıkar. Ancak bu, nefsin sadece olumsuz bir varlık olduğu anlamına gelmez. Nefsin aynı zamanda düşünme, anlama, idrak etme, sevme gibi insani özelliklerin de bir parçası olduğu kabul edilir. Tasavvufi anlayışa göre nefis, eğitilmesi ve arındırılması gereken ham bir cevher gibidir. Bu arınma süreci, nefis terbiyesi olarak adlandırılır ve tasavvuf yolculuğunun temelini oluşturur. 

İslam düşüncesinde nefis nasıldır?

Kur’an-ı Kerim’de ve hadislerde farklı bağlamlarda geçer. İslam alimlerine göre nefis, terbiye edildikçe olgunlaşan ve değişim gösteren bir yapıdır. 

Kimi ayetlerde nefs-i emmare (kötülüğü emreden nefis), nefs-i levvame (kendini kınayan nefis) ve nefs-i mutmainne (huzura ermiş nefis) gibi dereceleri zikredilir. Bu dereceler, nefsin ruhsal gelişimindeki farklı aşamaları “Nefs-i emmare nedir neyi

ifade eder:

Nefs-i emmare:Nefsin en alt seviyesidir. İnsanı kötülüğe, günaha ve nefsani arzulara sürükleyen, kontrolsüz ve bencil yönünü temsil eder. Bu aşamadaki nefis, heva ve heveslerine kolayca yenik düşer.

 “Nefs-i lavvame nedir?

İnsanın yaptığı hatalardan dolayı pişmanlık duyduğu, kendini sorguladığı ve kınadığı aşamadır. Bu, bir uyanış ve bilinçlenme halidir; kişi, hatalarını fark edip doğruya yönelme eğilimi gösterir.

Nefsi mudmeinne nedir?

Nefsin en üst seviyesidir. Kişinin Allah’a tam bir teslimiyetle bağlandığı, iç huzura erdiği ve kötü eğilimlerinden arındığı aşamadır. Bu makama ulaşan kişi, ahlaki ve ruhsal olarak kemale ermiş demektir. “Tasavvufdaki nefis nasıldır?

Tasavvuftaki nefis, insanın Allah’a ulaşmasını engelleyen bir perde olarak görülür. Bu yüzden sufiler, nefsin terbiyesi için riyazet (nefsi köreltici ibadet ve davranışlar), zikir, sabır ve sürekli tefekkürle nefsi kontrol altına almaya çalışır. Amaç, nefsin kötü yönlerinden arınarak “fenâ fi’llah” (Allah’ta yok olma) makamına ulaşmaktır.

Nefis terbiyesi ve ruhsal yükselişi nasıl olur?

En hakiki mücadele, insanın kendi nefsiyle yaptığı mücadeledir. Bu mücadele, kişinin arzu ve heveslerine karşı koyarak ahlaki ve erdemli bir yaşam sürmesi demektir. Bu yolda sabır, irade ve bilinç ön plandadır.

Bu süreçte kişi, kendi içindeki kötü eğilimlerle yüzleşir, onları olumlu yönde dönüştürmeye çalışır. Nefis terbiyesinin amacı, nefsi tamamen yok etmek değil, onu ıslah etmek, terbiye etmektir. Terbiye edilmiş bir nefis, artık bir engel olmaktan çıkar ve kişinin ruhsal/psikolojik/manevi gelişimine hizmet eden bir araç haline gelir. 

En nihayetinde ve sonuç olarak nefis, insanın iç dünyasında iyilikle kötülük arasında bir mücadele alanıdır. Terbiye edilmemiş bir nefis kişiyi bencil, arzularının kölesi bir birey haline getirirken; freni patlamış bir araca benzer.

Eğitilmiş bir nefis, kişiyi erdemli, bilinçli ve huzurlu bir varlık haline getirir. Bu yüzden nefsi anlamak ve yönetmek, hem bireysel gelişim hem de toplumsal barış açısından çok büyük bir önem taşır.

Araştırmacı ve ilahiyatçı yazar Hüseyin DENİZ